مدینه منوره
شهری که پیامبر(ص) دوستش داشت
مدینه یعنی «شهر پیامبر». شهری که اگر روزی پایت به آن جا برسد، میفهمی چرا پیامبر(ص) فرمود: «اللهم حبب إلینا المدینة کحبنا مکه أو أشد»؛ خدایا مدینه را بیشتر از مکه دوستمان بدار.
مدینه بوی عطر پیامبر(ص) میدهد. کوچههایش هنوز یادگار راه رفتن ایشان را حفظ کرده. مسجدش خانه خداست و حرمش، خانه محمد(ص).
داستان کوتاه از مرحوم آیتالله بهجت(ره):
ایشان میفرمود: «کسی که در مدینه نماز بخواند و بوی بهشت را استشمام نکند، غفلت کرده است. مدینه، نفسهای پیامبر(ص) را در خود دارد.»
مسجدالنبی(ص)؛ خانه دوم پیامبر روی زمین
مسجدالنبی نخستین مسجد در تاریخ اسلام است که به دست خود پیامبر(ص) ساخته شد. جایی که نه تنها محل عبادت، بلکه پایگاه سیاسی، نظامی و فرهنگی مسلمانان بود. نماز در این مسجد برابر با هزار نماز در سایر مساجد است.
✔️ماجرای ساخت مسجد؛ وقتی شتر پیامبر(ص) زانو زد
پیامبر(ص) پس از هجرت از مکه، ابتدا چند روزی در قبا ماند. وقتی سوار بر شترشان «القصواء» وارد مدینه شدند، هر قبیلهای از ایشان دعوت میکرد که در محله آنها ساکن شود. اما پیامبر(ص) فرمود: «راه شتر را باز بگذارید که او مأمور است.»
شتر در زمینی که متعلق به دو یتیم از قبیله بنینجار بود، زانو زد. آن زمین، محل خشک کردن خرما بود. صاحبان زمین اصرار داشتند آن را به پیامبر(ص) هبه کنند، اما ایشان به ده دینار خریدند و مسجد را در آن بنا کردند.
شعری از یک انصار هنگام ساخت مسجد:
لَئِنْ قَعَدْنا وَ النَّبى یَعْمَلُ *** لِذاکَ مِنَّا العَمَلُ المُضَلَّلُ
«اگر ما بنشینیم و پیامبر(ص) کار کند، برای ما امری خطا و ناصواب است.»
مساحت اولیه مسجد ۱۰۲۱ متر مربع بود. دیوارها با خشت و سقف با شاخههای خرما پوشیده شد.
ستونهای مسجدالنبی(ص)؛ هر کدام یک روایت
مسجدالنبی(ص) در ساخت اولیه هشت ستون داشت که هر کدام نامی و داستانی دارند. این ستونها امروزه نیز در روضةالنبی(ص) قرار دارند.
۱. ستون مُخَلَّقَه نزدیکترین ستون به محل نماز پیامبر(ص). به آن «خلوق» (عطر) میگفتند چون روی آن عطر میسوزاندند تا فضای مسجد خوشبو شود.
۲. استوانه القرعه/ عایشه / ستون مهاجران عایشه از فضیلت این ستون احادیثی نقل کرده و مهاجران گرد آن جمع میشدند. به آن «القرعه» هم میگویند؛ چون پیامبر(ص) فرمود: «اگر مردم فضیلت این ستون را میدانستند، برای نماز خواندن کنارش قرعه میزدند.»
۳. ستون توبه (ابولبابه) داستانش جذاب است. ابولبابه بن عبدالمنذر، از بزرگان اوس، در غزوه بنیقریظه از سوی پیامبر(ص) برای مشاوره نزد یهودیان رفت. اما آنان را به مقاومت تشویق کرد. بلافاصله پشیمان شد و خود را به ستونی در مسجد بست و سوگند یاد کرد که جز با پذیرش توبه، باز نشود. شش شبانهروز بسته ماند تا آیات توبهاش نازل شد. پیامبر(ص) خود دستانش را گشود. از آن روز این ستون به «توبه» معروف شد. [سیره ابنهشام]
۴. ستون سریر جایی که پیامبر(ص) شبی برای استراحت یا اعتکاف، تختی کنار آن میگذاشت.
۵. ستون مَحْرَس (علی بن ابیطالب(ع)) یادآور شبهایی که امیرالمؤمنین(ع) کنار این ستون میایستاد و از جان پیامبر(ص) محافظت میکرد. «محرس» یعنی جایگاه نگهبان.
۶. ستون وفود جایی که پیامبر(ص) با هیأتهای قبایل عرب ملاقات میکرد و اسلام را به آنان عرضه میداشت.
۷. ستون جبرئیل(ع) محل عبور جبرئیل امین برای نزول وحی بر قلب پیامبر(ص). این ستون امروزه درون حجره شریف است.
۸. ستون تهجد جایی که پیامبر(ص) شبها، به ویژه در ماه رمضان، به نماز شب و تهجد میایستاد.
ایوان صُفّه؛ نخستین خوابگاه دانشجویی تاریخ اسلام
هنگامی که مهاجران فقیر در مدینه جایی برای ماندن نداشتند، پیامبر(ص) دستور داد ایوانی سرپوشیده در انتهای مسجد بسازند. ۷۰ نفر از فقرای مهاجر، از جمله سلمان فارسی، عمار یاسر و مقداد، شبها را در آن جا به صبح میرساندند. آنها به «اصحاب صفه» معروف شدند.
آیه شریفه در مورد آنان نازل شد: (وَ اصْبِرْ نَفْسَکَ مَعَ الَّذِینَ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِیِّ...) [سوره کهف، آیه ۲۸]
پیامبر(ص) از کنار آنان عبور میکرد و میفرمود: «اگر میدانستید نزد خدا چه جایگاهی دارید، آرزو میکردید فقرتان بیشتر شود.» [تاریخ طبری]
منبر پیامبر(ص)؛ یک قدم تا بهشت
نخستین منبر از چوب و با سه پله ساخته شد. پیامبر(ص) پیش از آن، کنار درخت خرما تکیه میزد و خطبه میخواند. وقتی منبر ساخته شد، از آن درخت نالهای شنیده شد؛ به ناله بچه شتری که از مادر جدا شود. پیامبر(ص) پایین آمد و دست بر آن کشید، آرام گرفت. آن درخت را «حَنّانه» نامیدند.
پیامبر(ص) فرمود: «ما بین بیتی و منبری روضة من ریاض الجنة» «فاصله خانه من تا منبر، باغی از باغهای بهشت است.»
محرابهای مسجدالنبی(ص)
محراب النبی(ص): جایی که پیامبر(ص) نماز میخواند. اولین بار عمر بن عبدالعزیز بر آن محراب ساخت.
محراب تهجد: در پشت خانه فاطمه(س)؛ محل نماز شب پیامبر(ص) و حضرت فاطمه(س).
محراب فاطمه(س): داخل خانه فاطمه(س) که امروزه درون حجره شریف قرار دارد. شاعری در وصفش سروده:
محراب تو ای فاطمه، خلوتگه عشق است هر شب که بلال اذان صبح بگوید چشمان تو از گریه به دریا ماند...
⚡️روضةالنبی(ص)
روضةالنبی فضایی است میان خانه پیامبر(ص) تا منبر ایشان. عبادت در این مکان از فضیلت بسیاری برخوردار است. بر اساس روایات معتبر شیعه و سنی، روضةالنبی شامل هشت ستون از سمت قبله تا پایان حجره شریف است. در نتیجه، خانه فاطمه(س) نیز جزو روضةالنبی(ص) محسوب میشود.
✨حجره شریف و مرقد مطهر پیامبر(ص)
پیامبر(ص) در همان خانهای که با عایشه زندگی میکرد و در آن رحلت فرمود، دفن شد. دو خلیفه اول نیز در کنار ایشان به خاک سپرده شدند.
نکته جالب: قبر پیامبر(ص) روی قبله نیست، بلکه بدن مبارک ایشان از شرق به غرب، با صورت به سمت قبله (جنوب) قرار گرفته است.
گنبد سبز (قبةالخضراء) که امروزه میبینید، در زمان سلطان عبدالحمید عثمانی به رنگ سبز درآمد و از آن زمان تاکنون، نماد مدینه است. اما متأسفانه وهابیان با این بنا (و هر بنای روی قبر) مخالفند؛ هرچند مسلمانان جهان آن را محترم میشمارند.
خانه فاطمه(س) و محراب ایشان
خانه فاطمه(س) و علی(ع) در شرق مسجد و پشت خانه عایشه بود. دری به مسجد باز میشد. پیامبر(ص) در دیوار جنوبی خانه، روزنهای ایجاد کرد و هر روز سر میزد و میفرمود:
«السَّلامُ عَلَیْکُمْ أَهْلَ الْبَیتِ» «الصَّلاةَ، الصَّلاةَ، إِنَّمَا یُرِیدُ اللهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً» [بحارالانوار، ج۴۳، ص۵۲]
پیامبر(ص) دستور داد تا همه درهایی که به مسجد باز میشد بسته شود، جز درِ خانه علی(ع). این حدیث را احمد بن حنبل، نسائی، طبرانی، حاکم نیشابوری و دیگر محدثان اهل سنت نقل کردهاند. [مسند احمد بن حنبل، ج۴، ص۶۹]
امروزه محرابی به نام «محراب حضرت زهرا(س)» در داخل حجره شریف، میان دو ستون جبرئیل و پنجره شمالی قرار دارد؛ همان جایی که حضرت فاطمه(س) شبها به تهجد میایستاد.
قبرستان بقیع؛ بهشت غُرَقْد
بقیع در لغت به معنای «زمین وسیع پر از درخت» است. قدیمیترین قبرستان اسلامی که بیش از ده هزار صحابی، تابعی و... در آن آرمیدهاند.
مردم مدفون در بقیع به تفکیک:
ائمه اطهار(ع):
امام حسن مجتبی(ع) – دومین امام شیعیان، مسموم به دست همسرش جعده
امام سجاد(ع) – چهارمین امام، مسموم به دست ولید بن عبدالملک
امام باقر(ع) – پنجمین امام، مسموم به دست هشام بن عبدالملک
امام صادق(ع) – ششمین امام، مسموم به دست منصور دوانیقی
ترتیب قبور: ابتدا قبر امام حسن(ع)، سپس امام سجاد(ع)، سپس امام باقر(ع)، سپس امام صادق(ع). در کنار آنها قبر عباس بن عبدالمطلب (عموی پیامبر) و فاطمه بنت اسد (مادر علی(ع)) قرار دارد.
همسران پیامبر(ص) مدفون در بقیع: عایشه، حفصه، امسلمه، زینب بنت جحش، سوده، امحبیبه، جویریه، صفیه، ماریه قبطیه. (خدیجه(س) در مکه و میمونه در سرف مدفون است)
دختران پیامبر(ص) مدفون در بقیع: زینب کبری، رقیه، امکلثوم. (فاطمه(س) بنا بر روایات معتبر شیعه در خانه خود در مسجدالنبی دفن شده است)
صحابه و تابعین: عثمان بن مظعون (نخستین فرد دفن شده در بقیع به دستور پیامبر)، ابراهیم فرزند پیامبر(ص) (در ۱۸ ماهگی)، عبدالله بن جعفر (همسر زینب(س))، عبدالله بن مسعود، مالک بن انس (پیشوای مالکیان)، ابوسعید خدری، سعد بن معاذ، حلیمه سعدیه (دایه پیامبر) و...
فضیلت بقیع از زبان پیامبر(ص): از امقیس نقل شده: همراه پیامبر(ص) به بقیع آمدم، فرمود: «ای امقیس، از این قبرستان در آخرت ۷۰۰۰۰ نفر برانگیخته میشوند که بدون حساب به بهشت میروند، در حالی که صورتهایشان مانند ماه شب بدر میدرخشد.» [تاریخ المدینة، ابن شبه]
فاجعه تخریب بقیع (۱۳۴۴ قمری / ۱۹۲۶ میلادی): وهابیان به رهبری آلسعود، قبور ائمه(ع) و تمام بناهای روی قبور را با خاک یکسان کردند. امروزه بر قبور چهار امام(ع) فقط سنگهایی ساده و یک دیوار آجری میبینیم.
شهدای احد؛ عموی پیامبر و هفتاد یار
کوه احد در شمال مدینه. آنجا که عموی پیامبر، حمزه سیدالشهدا، با نیزه وحشی کشته شد. جسدش مُثله شد؛ گوش و بینیاش بریدند. پیامبر(ص) بر او چنان گریست که هنوز در تاریخ ماندگار است.
روایت: پیامبر(ص) بر جنازه حمزه فرمود: «هرگز جایگاهی نایستادهام که از اینجا خشمگینتر باشم.» آنگاه هفتاد تکبیر بر او گفت.
برای شهدای احد، آنجا که امروز در دامنه کوه احد است، مسجدی ساخته شده. وهابیان در سال ۱۳۸۳ قمری دور قبور را دیوار کشیدند تا زائران نتوانند به آن نزدیک شوند.
شهدای شاخص احد: حمزة بن عبدالمطلب (عموی پیامبر)، مصعب بن عمیر (پرچمدار اسلام، نخستین سفیر پیامبر در مدینه)، عبدالله بن جحش، عبدالله بن جبیر (فرمانده تیراندازان).
☑️مسجد قبا
نخستین مسجد در تاریخ اسلام. پیامبر(ص) در هجرت به مدینه، چهار روز در قبا ماند و این مسجد را بنیاد نهاد.
ثواب نماز در مسجد قبا: رسول خدا(ص) فرمود: «مَنْ تَطَهَّرَ فی بَیْتِهِ ثُمَّ أَتَی مَسْجِدَ قُباء فَصَلّی فیهِ رَکْعَتَیْن کانَ کَأَجْرِ عُمْرَة» «هر که در خانه وضو بگیرد و به مسجد قبا بیاید و دو رکعت نماز بگزارد، پاداش یک عمره دارد.» [سنن ابن ماجه، حدیث ۱۴۱۲]
این مسجد امروزه بسیار زیبا بازسازی شده و چهار مناره به ارتفاع ۴۷ متر دارد.
☑️مسجد غمامه (مسجد ابر یا مصلی)
در فاصله ۵۰۰ متری شمال غرب مسجدالنبی. این مسجد در محلی ساخته شده که پیامبر(ص) نماز عید فطر و قربان را برگزار میکردند. همچنین نماز باران (استسقاء) در این مکان اقامه شد که ابری بر سر ایشان سایه افکند و باران بارید. از این رو به «غمامه» (ابر) معروف شد.
پیامبر(ص) همچنین در همین مکان بر جنازه نجاشی، پادشاه حبشه که از مهاجران مسلمان حمایت کرد، نماز میت خواند.
سخن پایانی
مدینه فقط یک شهر نیست. شهری است که پیامبر(ص) دوستش داشت، در آن زندگی کرد، از آن به معراج رفت و در آن از دنیا رفت. هر کوچهاش خاطره دارد، هر ستونش روایتی.
اگر روزی پایت به مدینه رسید، بدان در میان فرشتگانی قدم میزنی که هر روز صبح و شام، بر محمد و آل محمد صلوات میفرستند. حرمتش را نگه دار
با این شعر از سید احمد صفوی به پایان میبریم که سروده:
ای مدینه، تو همان شهری و آن کوچه همان که در آن عشق محمد به خدا میرسید
از درِ مسجد پیغمبر تا خانه وحی هنوز بوی نفسهای پیمبر میرسد
مدینهی پیامبر(ص)؛ اماکن کمتر دیده شده اما پر از داستان
مدینه فقط مسجدالنبی و بقیهاش نیست. کوچههای این شهر هنوز نفسهای تاریخ را در خود دارند. در این نوشتار، سری میزنیم به شش جای دیگری که رد پای پیامبر(ص) در آنها حس میشود.
۱. مسجد ذوالقبلتین؛ مسجدی با دو قبله
در شمال غربی مدینه، در محله «بنیسالم»، مسجدی قرار دارد که یک اتفاق کمنظیر در تاریخ اسلام را به یادگار نگه داشته است.
داستان از این قرار است:
هجده ماه از هجرت پیامبر(ص) به مدینه گذشته بود. مسلمانان تا آن روز به سوی بیتالمقدس (مسجدالاقصی) نماز میخواندند. یهودیان مدینه مدام طعنه میزدند که «اینان از خود استقلال ندارند و به سوی قبلهی ما نماز میخوانند.»
در پانزدهم رجب، پیامبر(ص) مشغول خواندن نماز ظهر بود. دو رکعت را به سوی بیتالمقدس خواند. ناگهان جبرئیل نازل شد و آیه «قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّمَاءِ...» را آورد و فرمان تغییر قبله به سوی مسجدالحرام ابلاغ شد. همان جا و در میان نماز، پیامبر(ص) چرخید و دو رکعت باقیمانده را به سوی کعبه خواند.
از آن روز، این مسجد به «ذوالقبلتین» (دوقبلهای) مشهور شد. امروزه زائران برای یادآوری این واقعه مهم تاریخی، در این مسجد نماز میخوانند و دو قبلهی آن را از نزدیک میبینند.
۲. مسجد مباهله؛ جایی که حق علی(ع) ثابت شد
سال دهم هجرت بود. پیامبر(ص) نامهای به مسیحیان نجران نوشت و آنان را به اسلام دعوت کرد. نمایندگان مسیحی به مدینه آمدند و سه روز با پیامبر(ص) بحث و مناظره کردند. اما حق را نپذیرفتند.
آیه مباهله نازل شد: «فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِن بَعْدِ مَا جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَأَنفُسَنَا وَأَنفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَل لَّعْنَتَ اللَّهِ عَلَى الْکَاذِبِینَ» [آل عمران، ۶۱]
«بیایید ما فرزندان خود را دعوت کنیم، شما فرزندان خود را؛ ما زنان خود را، شما زنان خود را؛ ما جانهای خود را، شما جانهای خود را؛ سپس مباهله کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم.»
پیامبر(ص) در روز مباهله، دست علی(ع) را در دست گرفت، حسنین(ع) را کنار آورد و فاطمه(س) را پشت سر خود قرار داد. مسیحیان وقتی این خانواده را دیدند، از مباهله ترسیدند و عقب نشستند و گفتند: «ما با اینان مباهله نمیکنیم که اگر پیامبر واقعی باشند، عذاب بر ما نازل میشود.»
این واقعه در محلی در مدینه رخ داد که بعدها «مسجد مباهله» در آن ساخته شد. امروزه این مسجد در جنوب مسجدالنبی(ص) و نزدیک بقیع قرار دارد و زائران شیعه در آن نماز میخوانند و یادآور میشوند که آن روز، «اهل بیت» چه کسانی بودند.
۳. مساجد سبعه (خندق)؛ هفت مسجد، یک حماسه
سال پنجم هجرت. مشرکان با ده هزار نیرو به مدینه حمله کردند. پیامبر(ص) به پیشنهاد سلمان فارسی، دستور داد دور مدینه خندق بکنند. مسلمانان شش روز بیوقفه کار کردند و خندقی به طول ۵ کیلومتر و عرض ۹ متر کندند.
در این نبرد، چند نقطهی کلیدی وجود داشت که پیامبر(ص) در آنها نماز میخواند و مشغول رصد بود. بعدها بر روی همان مکانها مساجدی ساخته شد.
این مساجد هفتگانه عبارتند از:
نام مسجد توضیح مسجد فتح بزرگترین و مهمترین. در محل استقرار پیامبر(ص) هنگام جنگ مسجد سلمان فارسی محل نماز سلمان، همان کسی که ایده کندن خندق را داد مسجد ابوبکر محل استقرار خلیفه اول مسجد عمر محل استقرار خلیفه دوم مسجد عثمان محل استقرار خلیفه سوم مسجد علی(ع) محل استقرار امیرالمؤمنین(ع) مسجد فاطمه(س) محل استقرار حضرت فاطمه(س)
داستانی از این نبرد:
مشرکان از خندق عبور کردند. عمرو بن عبدود (پهلوان معروف عرب) فریاد زد: «کیست که با من بجنگد؟» علی(ع) از پیامبر(ص) اجازه خواست. پیامبر(ص) فرمود: «این عمرو بن عبدود است.» علی(ع) گفت: «من با او میجنگم، حتی اگر خود عمرو بن عبدود باشد.» پیامبر(ص) اجازه داد و عبای خود را بر دوش علی(ع) انداخت و فرمود: «اللهم اکفنی من یریدنی بسوء.» آنقدر برایش دعا کرد تا علی(ع) پیروز شد.
شعر روی سنگ قبر عمرو بن عبدود: (که حکایت از عظمت این نبرد دارد)
لقد صدق الوغی علی بن حیدر *** ضربت أمیر المؤمنین المطهر
معمایی: وقتی علی(ع) عمرو را کشت و برگشت، پیامبر(ص) فرمود: «ضربة علی یوم الخندق أفضل من عبادة الثقلین» «ضربت علی در روز خندق برتر از عبادت جن و انس است.» [مستدرک حاکم، ج۳، ص۳۲]
امروزه این مساجد در دامنه کوه سَلع، در غرب مدینه، کنار هم قرار دارند. متأسفانه در توسعههای اخیر سعودی، برخی از آنها تخریب و به هم متصل شدهاند، اما هنوز هم رد پای حماسه خندق در آنها حس میشود.
۴. مسجد جمعه؛ نخستین نماز جمعه تاریخ اسلام
در جنوب غربی مدینه، نزدیک مسجد قبا، مسجدی قرار دارد به نام «مسجد جمعه» (یا مسجد عاتکه و مسجد بنیسالم).
داستان:
پیامبر(ص) پس از هجرت، چند روزی در قبا ماند و مسجد قبا را ساخت. روز دوشنبه یا شنبه، هنگامی که از قبا به سوی مدینه حرکت میکردند، در محله بنیسالم (در کنار وادی رانوناء) توقف کردند و برای اولین بار در تاریخ اسلام، نماز جمعه را اقامه کردند.
این نماز، به امامت خود پیامبر(ص) برگزار شد. از آن روز، نماز جمعه برای مسلمانان سنت شد.
۵. داستان سرودهی دختران بنینجار؛ شیرینترین لحظه ورود به مدینه
حالا برویم به روزهای اول هجرت. پیامبر(ص) از قبا عازم مدینه شد. در میان راه، گروهی از دختران قبیله «بنینجار» با دفهایی در دست به استقبال آمدند و این شعر را خواندند:
متن شعر به عربی:
طَلَعَ الْبَدْرُ عَلَیْنَا * مِنْ ثَنِیَّاتِ الْوَدَاعِ وَجَبَ الشُّکْرُ عَلَیْنَا * مَا دَعَا لِلَّهِ دَاعِ أَیُّهَا الْمَبْعُوثُ فِینَا * جِئْتَ بِالْأَمْرِ الْمُطَاعِ جِئْتَ شَرَّفْتَ الْمَدِینَهَ * مَرْحَبًا یَا خَیْرَ دَاعِ
ترجمه شعر:
ماه بدر بر ما طلوع کرد * از میان گردنههای «وداع» شکر بر ما واجب شد * تا زمانی که دعوتکنندهای به سوی خدا باشد ای آن که در میان ما مبعوث شدی * با دستوری که باید اطاعت شود مدینه را مفتخر کردی * خوش آمدی ای بهترین دعوتکننده
روایت: پیامبر(ص) در میان آن دختران قدم زد و فرمود: «خدایا، بنینجار را برکت ده.» و این شعر چنان در تاریخ ماندگار شد که هنوز هم در ایام شادی مسلمانان خوانده میشود.
۶. بئر خاتم (چاه خاتم):
این چاه در جنوب شرقی مسجدالنبی(ص) و نزدیک «قبرستان بقیع» قرار دارد. روایت شده که پیامبر(ص) انگشتر خود را در این چاه انداخت و آن را وقف مسلمانان کرد. برخی منابع میگویند آن حضرت در این چاه وضو میگرفته و آب آن را برای شفا استفاده میکردهاند.
آبار علی علیه السلام
- بئر علی (حارس): در شمال مدینه، نزدیک کوه احد. نقل شده که علی(ع) هنگام حفر خندق، این چاه را برای تامین آب سپاه کند. آبش تا امروز شیرین است.
- بئر غرس: در داخل مسجدالنبی(ص) بوده، اما در توسعههای بعدی مسجد، از بین رفته. پیامبر(ص) میفرمود: «آب زمزم در میان آبهای زمین از همه برتر است و آب چاه غرس، آب زمزم را برکت میدهد.»