مکه مکرمه
شهری که زمین از آن چرخیدن را یاد گرفت
مکه یعنی «ام القری»؛ مادر تمام شهرها. اولین خانه عبادت روی زمین. جایی که ابراهیم(ع) با دستهای خودش دیوارهای کعبه را بالا برد و اسماعیل(ع) کنارش ایستاد.
یک نکته از زبان قرآن: «إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ لَلَّذِی بِبَکَّةَ مُبَارَکًا وَ هُدًى لِلْعَالَمِینَ» «نخستین خانهای که برای مردم نهاده شد، همان است که در مکه است، پربرکت و مایه هدایت جهانیان.» [آل عمران، ۹۶
مکه کجاست؟
در غرب عربستان، میان دو رشته کوه محصور. ارتفاعش از سطح دریا فقط ۲۷۰ متر، اما از نظر معنوی بلندترین نقطه زمین. گرمای سوزان، بارانهای سیلآسا و کوچههای پیچ در پیچ. اما درست در همین سرزمین خشک و سخت، خداوند زمزم را جوشاند و کعبه را ساخت.
نامهای مکه؛ هر کدام یک ماجرا
بَکّه: اولین بار خدا در قرآن از این نام استفاده کرد. یعنی جایی که گردنکشان و متکبران در آن خُرد میشوند.
ام القری: یعنی مادر آبادیها. میگویند وقتی زمین آفریده شد، فقط همین نقطه خشک بود و بقیه زیر آب رفت. بعد، زمین از همین جا به اطراف گسترش یافت. به این «دَحوُ الأرض» میگویند.
بلد الأمین: سرزمین امن. جایی که پرنده در آسمانش هم در امان است. [قرآن، سوره تین]
کوههایی که تاریخ در آن نفس میکشد
۱. کوه نور و غار حرا؛ جایی که نور فرود آمد
در چهار کیلومتری شمال شرقی مکه. شب ۲۷ رجب، سال ۴۰ عامالفیل (۶۱۰ میلادی)، محمد(ص) در این غار مشغول عبادت بود. ناگهان جبرئیل نازل شد و گفت: «اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ»
ارتفاع دهانه غار ۲ متر، عرضش ۱/۲۰ متر. شگفتانگیز اینکه انتهای غار دقیقاً رو به مسجدالحرام است و داخلش هیچگاه گرمای سوزان بیرون را حس نمیکند.
داستان: پیامبر(ص) چندین سال قبل از بعثت، هر سال ماه رمضان را در این غار به عبادت میگذراند. خدیجه(س) برایش غذا میآورد و علی(ع) که کودکی بیش نبود، گاهی همراه او میآمد.
۲. ابوقبیس؛ کوه امانتدار
مشرف بر صفا. درست روبروی کعبه. این کوه «امین» نام داشت چون حجرالاسود در آن امانت بود از زمان طوفان نوح تا روزی که ابراهیم(ع) آن را برای ساختن کعبه برداشت.
معجزه شق القمر: شب نیمه، پیامبر(ص) به درخواست مشرکان، ماه را دو نیم کرد. یک نیمه بالای ابوقبیس و نیمه دیگر بالای کوه «قیعیعان» دیده شد. [بحارالانوار، ج۱۷، ص۳۴۵]
۳. کوه ثور؛ مخفیگاه سه شب
در سه کیلومتری جنوب شرقی مکه. شب هجرت، پیامبر(ص) و ابوبکر سه شب در غار این کوه پنهان شدند. مشرکان تا دم غار آمدند، اما خداوند تار عنکبوت و لانه کبوتر آفرید تا آنان باور نکنند کسی داخل است. [سوره توبه، آیه ۴۰]
در آستانه غار، تخته سنگی به شکل گنبد قرار دارد که زیر سایه آن ۳۰ نفر میتوانند استراحت کنند. به آن «قبة جبرائیل» میگویند.
مسجدالحرام؛ خانه خدا روی زمین
پیامبر(ص) فرمود: «نماز در مسجدالحرام بهتر از ۱۰۰ هزار نماز در سایر مساجد است.» [صحیح بخاری]
مسجدالحرام نخستین مسجد روی زمین است . از زمان عمر بن خطاب تا امروز ۹ بار توسعه یافته. مساحت فعلی: ۳۶۶ هزار متر مربع. ظرفیت: بیش از یک میلیون نمازگزار همزمان.
وهابیان در ۱۳۴۴ قمری شروع به تخریب آثار تاریخی اطراف مسجد کردند. بقیع، خانه خدیجه(س)، خانه علی(ع) و... همه با خاک یکسان شد.
کعبه؛ خانهای که ارتفاعش تا آسمان است
بر اساس روایت مشهور، حضرت آدم(ع) نخستین بار کعبه را ساخت. بعدها در طوفان نوح، آثار آن محو شد و ابراهیم(ع) به فرمان خدا، آن را با کمک اسماعیل(ع) بازسازی کرد.
ارتفاع کعبه: ۱۵ متر. در ضلع شمال شرقی، حجرالاسود قرار دارد. در ضلع شمال غربی، ناودان طلا (میزاب رحمت). دعا زیر آن مستجاب است.
ارکان کعبه؛ چهار گوشه، چهار داستان
رکن موقعیت ویژگی رکن اسود (شرقی) محل حجرالاسود پیامبر(ص) همیشه آن را استلام میکرد و میبوسید رکن عراقی (شمالی) رو به عراق بر پایه ابراهیم(ع) نیست، پیامبر آن را استلام نمیکرد رکن شامی (غربی) رو به شام همان وضعیت رکن یمانی (جنوبی) رو به یمن بر پایه ابراهیم(ع) است. از درهای بهشت است و بسته نشده
امام صادق(ع) فرمود: «رکن یمانی دری از درهای بهشت است که از روز گشوده شدن بسته نشده است.»
حجرالاسود؛ سنگی از بهشت که سیاه شد
حجرالاسود از بهشت فرود آمد. سفیدتر از برف بود، اما گناهان انسانها آن را سیاه کرد.
داستان نصب حجرالاسود: قریش کعبه را بازسازی میکردند. نوبت نصب حجرالاسود رسید. هر قبیلهای میخواست این افتخار نصیبش شود. نزدیک بود جنگ درگیرد. تصمیم گرفتند اولین کسی که وارد مسجد شود، داوری کند. پیامبر(ص) وارد شد. عبای خود را پهن کرد، سنگ را روی آن گذاشت و فرمود: هر قبیله یک گوشه عبای مرا بگیرد. همه با هم سنگ را بلند کردند و خود حضرت آن را در جای خود نصب کرد. [سیره ابنهشام]
فضیلت: پیامبر(ص) فرمود: «حجرالاسود در قیامت گواهی میدهد برای کسانی که آن را به حق استلام کردهاند.»
مقام ابراهیم(ع)
سنگى از بهشت با دو جای پاى ابراهیم(ع) که هنوز بر آن نقش است.
خداوند فرمود: «وَ اتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِیمَ مُصَلًّى»؛ «مقام ابراهیم را نمازگاه خود قرار دهید.» [بقره، ۱۲۵]
فاصله مقام تا کعبه: ۱۳/۲۵ متر. در ۱۳۸۷ قمری محفظه کریستالی روی آن نصب شد تا از آسیب دیدگی محافظت شود.
چاه زمزم؛ معجزه تشنهای که هنوز جوشان است
هاجر، همسر ابراهیم(ع)، با طفل شیرخوارش اسماعیل در این بیابان خشک تنها ماند. آب تمام شد. تشنگی طاقتفرسا. هاجر هفت بار میان کوه صفا و مروه دوید . ناگهان، زیر پای طفل، آب فوران زد. «زَمْزَمْ» یعنی «بایست، بایست». این چاه تا امروز جوشان است.
فضیلت زمزم از زبان پیامبر(ص):
«بهترین آب روی زمین، زمزم است.» · «زمزم برای هر چه نوشیده شود، شفاست.»
عبدالله بن عباس هنگام نوشیدن زمزم میگفت: «خدایا از تو میخواهم علم سودمند، روزی فراخ و شفای هر دردی.»
عرض چاه: ۴ متر، عمق: ۳۰ متر. امروزه با لولهکشی در سراسر مسجدالحرام شیرهای آب زمزم تعبیه شده. هر روز حدود ۱۰ هزار متر مکعب مصرف دارد
⛰صفا و مروه؛ دو کوه، یک تاریخ
اینجا جایی است که حضرت هاجر برای یافتن آب دوید. خداوند این دو کوه را «شعائر الله» (نشانههای خدا) نامید. [بقره، ۱۵۸]
فاصله صفا و مروه: ۳۹۴/۵ متر. در دوران عثمانی، قوسهای سنگی بخشی از مسیر را که هاجر دوید را با سنگ سبز مشخص کردند (۵۵ متر). امروزه مسعی در دو طبقه و گاه سه طبقه ساخته شده و زائران در آن سعی به جا میآورند.
داستانی از پیامبر(ص): هنگام فتح مکه، پیامبر(ص) بر فراز صفا ایستاد و فرمود: «لا إله إلا الله وحده لا شریک له...» آنگاه مهاجران و انصار را به اتحاد و یکپارچگی فراخواند.
پوشش کعبه (کسوه)
نخستین بار «تبع»، پادشاه یمن، کعبه را پوشاند . در زمانهای مختلف با پارچههای قرمز، سبز و سفید پوشیده میشد. خلیفه عباسی «ناصر» برای اولین بار رنگ سیاه را انتخاب کرد و از آن زمان تا امروز، کسوه سیاه است.
وزن کسوه: حدود ۶۷۰ کیلوگرم ابریشم خالص. هزینۀ تولید: حدود ۱۷ میلیون ریال سعودی. هر سال در ۹ ذیحجه، کسوه قدیم برداشته و جدید نصب میشود. پارچه قدیم را حجاج به عنوان تبرک میبرند.
۱- قبرستان ابوطالب (جنة المعلاة)
در شمال شرقی مکه، بر دامنه کوه حجون. آرامگاه آباء و اجداد پیامبر(ص)، خدیجه(س)، ابوطالب، عبدالمطلب، عبدالله بن زبیر و...
از زبان پیامبر(ص): «از این قبرستان، هفتاد هزار نفر بدون حساب به بهشت میروند و هر کدام هفتاد نفر را شفاعت میکنند؛ در حالی که صورتهایشان مانند ماه شب بدر میدرخشد.»
متأسفانه بارگاهها و گنبدهای این قبرستان نیز در ۱۳۴۴ قمری به دست وهابیان تخریب شد.
۲-شهدای فخ؛ جنایت فراموشنشده
سال ۱۶۹ قمری، حسین بن علی(ع) (شهید فخ)، نواده امام حسن(ع)، در مدینه قیام کرد. عباسیان او را تا مکه تعقیب کردند. در وادی «فخ» (۶ کیلومتری مکه) درگیری رخ داد و صدها تن از سادات علوی به شهادت رسیدند.
امام جواد(ع) فرمود: «برای ما اهل بیت، بعد از کربلا قتلگاهی بزرگتر از فخ نبوده است.»
امروزه این شهدا در منطقه «حی الشهدا» در کنار جاده مکه-مدینه، در سایه بیتوجهی، آرمیدهاند.
۳- عرفات؛ سرزمین «شناختن» و «بخشش»
عرفات دشت وسیعی است در ۲۰ کیلومتری شرق مکه. حدود ۳۳ کیلومتر مربع وسعت دارد و بیش از دو میلیون زائر را در خود جای میدهد. تنها میقاتی که خارج از حریم حرم است. این جا جایی است که آدم و حوا پس از هبوط، یکدیگر را «شناختند» و به همین دلیل «عرفات» نام گرفت. برخی نیز میگویند مردم در این جا به گناهان خود «اعتراف» میکنند.
روز نهم ذیحجه، زائران از ظهر تا غروب در این دشت حضور مییابند و با دعا و نیایش، طلب بخشش میکنند. پیامبر(ص) فرمود: «حج، عرفه است»؛ یعنی اگر وقوف عرفات نباشد، حج نیست. در این روز، خداوند به فرشتگان مباهات میکند و میفرماید: «بندگانم از دورترین نقاط با چهرههای غبارآلود به سوی من آمدهاند؛ گواه باشید که آنها را آمرزیدم.»
●جبلالرحمه (کوه رحمت) در وسط این دشت قرار دارد. پیامبر(ص) در حجةالوداع در دامنه این کوه ایستاد و خطبه معروف خود را خواند.
۴- منا؛ هر خیمهها و جمرات
منا درهای است حدود ۸ کیلومتری شرق مکه، با مساحت حدود ۱۶ کیلومتر مربع. زائران روز هشتم ذیحجه (یوم الترویه) وارد منا میشوند، شب را در خیمهها میگذرانند و پس از برگشتن از عرفات و مزدلفه، سه روز (یازدهم تا سیزدهم ذیحجه) را در منا میمانند.
جمرات سه ستون سنگی در منا هستند که نماد شیطانند. زائران در روزهای عید، به سوی این سه جمره (جمره صغری، وسطی و عقبه) سنگریزه پرتاب میکنند تا شیطان را از خود دور کنند.
۵- مسجد خیف
یکی از مساجد مهم منا است؛ جایی که ۷۰ پیامبر در آن نماز خواندهاند. همچنین بیعتهای عقبه (اول و دوم) که انصار با پیامبر(ص) بستند، در همین منطقه بود. برخی از مفسران گفتهاند سوره «مرسلات» در منا بر پیامبر(ص) نازل شد.
۶- مسجد الجن
این مسجد در محله «معلاة» مکه، نزدیک قبرستان ابوطالب واقع شده. روایت شده که گروهی از جن در این مکان به حضور پیامبر(ص) رسیدند و قرآن را شنیدند. سوره «جن» اشاره به همین واقعه دارد. مسجد کنونی بسیار کوچک و ساده است، اما قدمتی دیرینه دارد و زائران گاهی برای احترام در آن نماز میخوانند.
۷. مسجد تنعیم
این مسجد در شمال غربی مکه، حدود ۷ تا ۸ کیلومتری مسجدالحرام قرار دارد. به آن «مسجد عایشه» هم میگویند؛ زیرا عایشه پس از حج، برای عمره از این جا محرم شد. امروزه این مسجد مهمترین میقات برای عمره زائرانی است که در مکه هستند. زائران از این جا محرم میشوند و برای انجام عمره مفرده به مکه بازمیگردند.
۸-مسجد حدیبیه
حدیبیه منطقهای در ۲۲ کیلومتری شمال غربی مکه، نزدیک جده امروزی است. سال ششم هجرت، پیامبر(ص) با ۱۴۰۰ صحابه قصد عمره داشتند، اما مشرکان مانع شدند. در این جا بود که «بیعت رضوان» رخ داد و درخت سمری به عنوان نماد بیعت شناخته شد. پس از مدتی، صلح حدیبیه میان مسلمانان و مشرکان منعقد شد.
امروزه درخت از بین رفته و مسجدی به نام مسجد حدیبیه در آن مکان ساخته شده است. زائران برای یادآوری آن رویداد بزرگ تاریخی، در این مسجد نماز میخوانند.
۹- مکتبه مکه المکرمه (کتابخانه حرم)
این کتابخانه در طبقه دوم مسجدالحرام، نزدیک درب ملک عبدالعزیز قرار دارد. بیش از یک میلیون جلد کتاب خطی و چاپی در موضوعات مختلف اسلامی نگهداری میکند. نسخههای خطی بسیار نفیسی از قرآنهای تاریخی و آثار دانشمندان اسلامی در این کتابخانه موجود است. زائران میتوانند برای مطالعه و تحقیق از آن استفاده کنند.
شعر و ادب در مکه
مکه پیش از اسلام، مرکز ادبیات عرب بود. بهترین اشعار عربی به «معلقات سبع» معروفاند که بر دیوار کعبه آویخته میشدند.
داستانی جالب: روزی پیامبر(ص) با اصحاب وارد مکه شد. عبدالله بن رواحه در مقابل پیامبر شعر میخواند و شعار میداد. عمر(ع) اعتراض کرد: «ای ابن رواحه! در حضور پیامبر(ص) و در حرم خدا شعر میخوانی؟!» پیامبر(ص) فرمود: «رهایش کن، که شعر او تیراندازی مؤثرتر است.» [سنن نسائی، ۲۸۷۳]
سخن پایانی
مکه را باید دید. نه در عکس و فیلم، بلکه با چشم دل. بوی عطر کعبه، صدای اذان بلال، شوق طواف، و آن لحظه که حجرالاسود را میبوسی و میدانی که هزاران سال پیش، ابراهیم و اسماعیل، دستهایشان را برای ساختن همین خانه به آسمان بلند میکردند.
پس هر وقت پایت به این سرزمین رسید، بایست و ببین که بر روی چه خاکی قدم میگذاری. اینجا مکه است. جایی که آسمان به زمین نزدیکتر میشود.
از قول یکی از شاعران عرب که در معلقات سروده:
وَقِفْ بِنا یا صاحِ حَتّى نَسْأَلا رَسْمَ الدِّیارِ بِمَکَّةَ فَتَطَوَّلا
«ای همراه، ما را بایست تا از آن دیار، از مکه بپرسیم... شاید سخنی بگوید.»