کربلای معلی
شهری که آسمانش نور باران است
کربلا یعنی «زمین بلا». اما این بلا، افتخار است. این جا جایی است که عشق، معنا میدهد به فداکاری. این جا قبلهگاه عاشقان ثارالله است. قدم به قدمش روایت دارد؛ از نخلستانهای کنار فرات تا حرمی که فرشتگان در آن رفتوآمد دارند.
کربلا کجاست؟
در جنوب غربی رود فرات، در میان نخلستانهای سرسبز و پهنههای آفتابزده. بهقدری حاصلخیز که به منطقه «سواد» (سرسبز) معروف بوده. همان جایی که حضرت علی (ع) از خاکش بوی بهشت گرفت و فرمود: «اینجا جایی است که خون پاکترینها ریخته میشود.»
✔️ چرا کربلا اینقدر خاص است؟
● پیامبر (ص) فرمود: «کربلا پاکترین بقعه روی زمین و از بساطهای بهشت است.»
● امام صادق (ع) فرمود: «هیچ پیامبری در آسمان و زمین نیست، مگر که از خدا میخواهد اجازه دهد به زیارت حسین برود؛ گروهی فرود میآیند و گروهی عروج میکنند.»
● داستان امسلمه: مشتی خاک کربلا نزد ایشان بود. پیامبر فرمود: «هرگاه این خاک خون شد، بدان حسین را کشتهاند.» و همان شد.
● امام باقر (ع) از امیرالمؤمنین (ع) نقل میکند: «این جا قربانگاه عاشقان و مشهد شهیدان است. شهیدانی که نه در گذشته مانند آنان بوده و نه در آینده خواهد آمد.»
حرم امام حسین (ع)؛ شکوهی که از دیروز تا امروز
ضریح مطهر امروزه ضریحی از نقره و طلا، روی قبر مطهر قرار دارد. درون آن، ضریح قدیمیتر متعلق به ناصرالدین شاه قاجار و صندوقی از خاتم کار دیده میشود. ضریح حضرت علیاکبر فرزند امام حسین ع نیز در پایینپای امام، به ضریح اصلی متصل است.
گنبد طلا ارتفاع ۳۷ متر، با بیش از ۷۵۰۰ خشت طلا. روی آن سوره منافقون و سوره فجر نقش بسته. این گنبد را نخستین بار منتصر عباسی ساخت و بعدها شاهان صفوی و قاجار آن را طلاکاری کردند.
قتلگاه در سمت چپ رواق جنوب غربی، اتاقکی ۹ متری وجود دارد با پنجرهای نقرهای. این جا جایی است که نواده پیامبر از اسب بر زمین افتاد و به شهادت رسید. قبل از بازسازی، زائران آن قدر از این محل خاک برمیداشتند که زمین به شدت گود شد؛ بعدها آن را پر کردند.
تل زینبیه تپهای در صحن حرم، حدود ۵ متر بالاتر از کف صحن و ۳۵ متر دورتر از قتلگاه. حضرت زینب (س) بالای این تپه ایستاده بود و نبرد برادر را تماشا میکرد. امروز اتاقکی با گنبد کاشیآبی روی آن ساخته شده.
رواقها حرم از چهار سو با رواقهایی به طول حدود ۴۰ متر و عرض ۵ متر احاطه شده:
◇رواق غربی (ابراهیم مجاب): محل دفن یکی از نوادگان امام کاظم (ع) که از داخل ضریج پاسخ سلامش را شنید.
◇رواق شرقی (فقیهان): محل دفن آقاباقر وحید بهبهانی و دهها فقیه بزرگ.
◇رواق جنوبی (حبیب بن مظاهر): مدفن یار وفادار امیرالمؤمنین و امام حسین.
◇ رواق شمالی (پادشاهان): مدفن مظفرالدین شاه، محمدعلی شاه و احمدشاه قاجار.
بینالحرمین؛ فاصلهای که قدمهایش را میشمارند
فاصله حرم امام حسین (ع) تا حضرت ابوالفضل (ع) حدود ۳۷۸ متر است. این مسیر که به «بینالحرمین» معروف است، با کفپوشهای سنگی و چراغهای بلند، یکی از مقدسترین پیادهروهای جهان است. زائران این مسیر را با پای پیاده، اشک و دعا طی میکنند. بینالحرمین نماد اتصال دو برادر است؛ برادری که تا آخرین لحظه دست از برادر نکشید.
خیمهگاه؛ جایی که خیمهها آتش گرفت
در جنوب غربی حرم مطهر، حدود ۲۵۰ متر دورتر از صحن، محوطهای دیوارکشی شده به مساحت ۲ هزار متر مربع وجود دارد. وسط آن ساختمانی شبیه به خیمهای بزرگ ساخته شده (۴۰۰ متر مربع). این جا همان جایی است که خیمههای خاندان رسول خدا (ص) برپا بود.
نکات مهم خیمهگاه:
¤ وسط ساختمان، سمت قبله، جایگاه امام سجاد (ع) است؛ همان جایی که آن حضرت در بیمارى و اسارت، عبادت میکرد.
¤ در ورودی، سمت راست و چپ، ۱۶ فرورفتگی قوسشکل (کجاوه) وجود دارد که نماد ۱۶ کجاوهای است که خانواده شهدا را به سوی کوفه بردند.
¤ زیر خیمهگاه چاهی وجود دارد که به «چاه حضرت عباس (ع)» معروف است. زائران از آب آن مینوشند و تبرک میجویند.
¤ بعد از شهادت امام، دشمنان خیمهها را آتش زدند. کودکان و زنان در میان شعلههای آتش، بیپناه ماندند.
برخی منابع، خیمهگاه اصلی را نزدیک بیمارستان فعلی امام حسین (ع) میدانند؛ جایی که قبر «ابن فهد حلی» (فقیه بزرگ) نیز در آن قرار دارد.
حرم حضرت ابوالفضل (ع)؛ ساقی دشت کربلا
در ۳۰۰ متری شمال حرم امام. نخستین بار عضدالدوله دیلمی (قرن ۴ ق) بر مرقد او بنا ساخت. گنبد آن ۳۹ متر ارتفاع دارد و با ۶۴۱۸ خشت طلا تزیین شده. دو مناره نیز ۴۴ متری با پوشش طلا، در دو طرف ایوان طلا قرار دارند.
ضریح مطهر نخستین ضریح فولادی را نادر شاه افشار ساخت. بعدها محمدشاه قاجار ضریح نقرهای روی آن نصب کرد. در ۱۳۸۵ ق، هنرمندان اصفهانی ضریحی از نقره و طلا با سنگهای قیمتی ساختند (۴۰۰ هزار مثقال نقره، ۸۰۰ مثقال طلا) که هماکنون بر روی قبر قرار دارد.
سرداب حرم حضرت عباس (ع)
راز شگفتانگیز حرم حدود ۴ متر پایینتر از سطح حرم، زیر گنبدخانه، یک سرداب وجود دارد که همیشه پر از آب زلال و گواراست. آبی که نه راکد میشود، نه بو میگیرد، نه سبزه میزند. معاون ستاد بازسازی عتبات میگوید: «تا ارتفاع کمر در آب رفتیم و از روی قبر مطهر که آب روی آن ایستاده بود، جرعهای نوشیدم؛ گواراتر از آن آب در عمرم ندیده بودم.» این آب هرگز قطع نمیشود، چون اگر قطع شود، ترکهای آن حرم را از هم میشکافد. معجزهای که هنوز رازش فاش نشده. امروزه ورود به سرداب بسته شده و کسی اجازه ندارد وارد شود.
مقامهای زیارتی کربلا
مقام امام صادق (ع) در زمینهای جعفریات، کنار نهر علقمه. جایی که امام صادق (ع) هنگام زیارت، غسل میکرد و به عبادت میپرداخت. گنبدی با کاشیهای آبی دارد.
مقام امام زمان (عج) در سمت چپ نهر حسینیه، در ورودی کربلا. بقعهای با گنبد بلند که به نیت حضرت بقیهالله (عج) بنا شده. زائران در این مقام برای تعجیل در فرج دعا میخوانند.
مقام امام سجاد (ع) در کنار بیمارستان امام حسین (ع) امروزی. همان جایی که حضرت زینالعابدین (ع) در روز عاشورا در خیمه به عبادت مشغول بود. برخی این مکان را خیمهگاه اصلی میدانند.
نهر علقمه و فرات
فرات رودخانهای است که کربلا در کنار آن قد کشیده. آب شیرین و نخلستانهای اطرافش، این شهر را به بهانهای برای حیات تبدیل کرده است.
نهر علقمه شاخهای از فرات است که از کنار کربلا میگذرد. دو روایت درباره آن وجود دارد:
روایت عاشورایی: حضرت ابوالفضل (ع) در این نهر به شهادت رسید؛ آنگاه که مشغول آوردن آب برای کودکان بود.
روایت تاریخی: «علقمی» نام وزیر عباسیان بوده و نهر به نام او شهرت یافته است.
برای زائران، غسل زیارت امام حسین (ع) در آب فرات بسیار توصیه شده است.
امام صادق (ع) فرمود: «هرگاه به زیارت امام حسین رفتی، در فرات غسل کن و سپس وارد حرم شو.»
شهدای مدفون در کربلا (غیر از شهدای کربلا)
کربلا فقط قبر شهدای عاشورا نیست. این شهر، مدفن دهها فقیه، عالم، شاعر و پادشاه است که به عشق سالار شهیدان، وصیت کردند در این خاک دفن شوند.
● شهدای کربلا (غیر از بنیهاشم): حدود ۱۲۰ تن در یک اتاقک ۱۲ متری، در سمت جنوب شرقی ضریح. صندوق خاتم و ضریح نقرهای به طول ۵ متر روی آن قرار دارد. اسامی همه روی کتیبهای از کاشی آبی نقش بسته. · شهدای بنیهاشم: در کنار حضرت علیاکبر، پایین پای امام. جنازه ۱۷ تن از بنیهاشم در یک خیمه جمعآوری و در آن جا دفن شد.
● ابراهیم مجاب (نواده امام کاظم): در رواق غربی. نابینا بود، کنار ضریح آمد و گفت «السلام علیک یا جداه». از ضریح پاسخ شنید «و علیک السلام یا ولدی». به همین دلیل «مجاب» (اجابت شده) نام گرفت.
● حبیب بن مظاهر: در رواق جنوبی. ۷۵ سال داشت و فرمانده جناح چپ سپاه امام بود. قبرش جدا از سایر شهداست، چون قبیله بنیاسد او را جداگانه دفن کرد.
● فقیهان بزرگ: وحید بهبهانی، شیخ مرتضی انصاری (بنا به برخی نقلها)، سید کاظم رشتی، صاحب ریاض العلماء و...
● پادشاهان قاجار: مظفرالدین شاه، محمدعلی شاه، احمدشاه و محمدحسن میرزا در رواق شمالی (رواق پادشاهان) دفن هستند.
● امیرکبیر (صدراعظم ناصرالدین شاه) در رواق جنوبی، روبروی بابالکرامه.
توسعه حرم
از یک بنای ساده تا نگین طلایی
نخستین بار منتصر عباسی (۲۴۷ ق) پس از تخریب حرم توسط پدرش متوکل، بارگاه را بازسازی کرد.
° عضدالدوله دیلمی (۳۷۱ ق): ضریح چوبی و گنبد ساخت.
° شاه اسماعیل صفوی (۹۳۲ ق): صندوق خاتم روی قبر نهاد.
° شاه عباس صفوی: نخستین ضریح مسی را ساخت.
° ناصرالدین شاه قاجار (۱۲۷۳ ق): گنبد را طلاکاری کرد (که هنوز هم پابرجاست).
° توسعه صحن: در دوره قاجار، صحن به شکل مستطیل (۱۵۰۰ متر مربع) با ۶۵ ایوان و حجره ساخته شد.
° تخریب مناره «العبد»: در ۱۳۵۴ ق به دستور نخستوزیر وقت عراق (یاسین هاشمی) تخریب شد تا به درآمد موقوفات آن دست یابد. سکههای دوران جلالیر و صفوی از زیر آن بیرون آمد.
° بازسازی معاصر: ستاد بازسازی عتبات عالیات ایران نقش کلیدی در طلاکاری، آینهکاری و مرمت داشته است.
سیره بزرگان در زیارت کربلا
امام خمینی (ره): هر سال که در نجف بود، ایام عرفه را در کربلا سپری میکرد. میفرمود: «دلم برای کربلا تنگ میشود؛ آنجا جایی است که آدم یاد میافتد چه باید بکند.»
مقام معظم رهبری (مدظله): بارها فرمودهاند: «کربلا مدرسه عشق و ایثار است. هر که از این مدرسه فارغالتحصیل شود، هیچگاه گمراه نخواهد شد.» ایشان در سفرهای خود، ساعات طولانی در حرم میماندند و با اشک به ضریح نزدیک میشدند.
شهید سلیمانی: قبل از عملیاتهای بزرگ، نامه به حضرت عباس (ع) مینوشت و در حرم میخواند. میگفت: «هر جا راه بسته شد، برو کربلا؛ آنجا گره باز میشود.»
سیره علما: مرحوم آیتالله بهجت هر سال در صورت امکان به کربلا میرفت و میفرمود: «زیارت حسین (ع) همه چیز را حل میکند، به شرطی که با معرفت باشی.»
توصیه اخلاقی: علما گفتهاند در کربلا بیشتر از هر جای دیگر مراقب حلال و حرام باشید؛ چون «کربلا جای ضامن است؛ کسی که حرمت آن را نگه دارد، خدا حاجتش را میدهد.»
مقبره حر بن یزید ریاحی
همان کسی که راه را بر امام بست، اما توبه کرد و اولین شهید راه حسین شد. قبرش در ۹ کیلومتری غرب کربلا، در روستای «حر». گنبدی کاشیکاری شده با ضریح نقرهای دارد. ناصرالدین شاه در سفرنامه خود از خرابی آن گله کرده و دستور تعمیر داده است.
طفلان مسلم
در ۳۰ کیلومتری کربلا، در کنار اتوبان کربلا-بغداد، دو گنبد کنار هم دیده میشود. این جا مزار دو فرزند مسلم بن عقیل است که بیگناه به شهادت رسیدند. ضریحهای کوچکی به نام «ابراهیم بن مسلم» و «محمد بن مسلم» دارند.
جدول فاصله مرزها تا کربلا (برای برنامهریزی سفر)
مرز فاصله تا کربلا مهران ۲۷۹ کیلومتر خسروی ۳۱۵ کیلومتر چذابه ۴۶۰ کیلومتر شلمچه ۵۴۹ کیلومتر
یک نکته: کربلا فقط یک شهر نیست. «حسین» دارد و «عباس» دارد. «زینب» دارد و «علیاکبر». همین برای سفر بینهایتش کافی است.
اگر روزی پایت به کربلا رسید، بدان قلبت برای همیشه آنجا جا خوش خواهد کرد.